İyi Tarım Uygulamaları: sertifikasyon adımları, GLOBALG.A.P. farkı ve Yunanistan'daki karşılığı

29 Eylül 2026 güncellendi · 6 dk okuma · 17 görüntülenme

İyi Tarım Uygulamaları (İTU), çevreye, insan ve hayvan sağlığına zarar vermeyen bir üretimi, doğal kaynakların korunmasını, tarımda izlenebilirliği ve güvenilir ürün arzını hedefleyen, kontrol ve sertifikasyona dayalı bir sistemdir. Türkiye'de çerçeveyi 7 Aralık 2010 tarihli ve 27778 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan, 1 Ocak 2011'de yürürlüğe giren İyi Tarım Uygulamaları Hakkında Yönetmelik çizer (İTU Yönetmeliği, 2010). 2025'te Türkiye'de 68 ilde 7.826 üretici, 375.324 hektarda yaklaşık 6,4 milyon ton İTU sertifikalı bitkisel ürün elde etti. Adana 1.772 üretici, yaklaşık 56.800 hektar ve 2,31 milyon tonla üretim miktarında ilk sırada; ülke toplamının yaklaşık %36'sı tek başına Adana'dan geliyor (Tarım ve Orman Bakanlığı, 2026).

Sertifikasyon adımları

Risk değerlendirmesi: Üretim kararından önce alanın geçmiş kullanımı, toprak tipi, erozyon, taban suyu seviyesi ve kalitesi, sürdürülebilir su kaynağı ve komşu alanlara etkisi değerlendirilir. Kontrol altına alınamayacak riskleri olan alanlar İTU'da kullanılmaz (Tarım ve Orman Bakanlığı, tarihsiz).
Kontrol ve sertifikasyon kuruluşu (KSK) ile sözleşme: Üretici, Bakanlıkça yetkilendirilmiş KSK'lar arasından istediğini seçer; yetkili kuruluşların listesi Bakanlığın İTU sayfasında yayımlanır. Aynı dönemde aynı ürün için yalnız bir KSK ile ve bireysel ya da grup seçeneklerinden yalnız biriyle sözleşme yapılır.
Kontrol planı ve yerinde kontrol: KSK sözleşmeden sonra kontrol planı hazırlar ve hasat dahil üretimin tüm aşamalarını görebileceği dönemlerde kontrol yapar. Bireysel sertifikasyonda ürünün yetiştirildiği tüm alanlar yılda en az bir kez kontrol edilir.
Analiz: KSK ya da Bakanlık, gerekli gördüğünde numune alınarak analiz yapılmasını isteyebilir. Analizler Bakanlıkça yetkilendirilmiş laboratuvarlarda yapılır. Numune alma ve analiz rapor tarihleri hasat tarihleriyle uyumlu olmalı; üretici analiz raporlarını saklamalıdır.
Karar ve sertifika: KSK, kontrolün ya da düzeltici faaliyetlerin tamamlanmasından sonra en geç 14 gün içinde karar verir. Sertifika için birinci derece kontrol noktalarının %100'üne, ikinci derece kontrol noktalarının en az %95'ine uyulması gerekir. Sertifika en fazla 12 ay geçerlidir; sertifikanın revize edilmesi geçerlilik süresini uzatmaz.
Etiket ve satış: Sertifikası olmayan hiçbir ürün İTU adıyla satılamaz. Etikette ürünün kime ait olduğu, Yönetmeliğe uygun üretildiği, KSK adı ve kod numarası, sertifika numarası ve İTU logosu yer alır (İTU Yönetmeliği, 2010).
Destek başvurusu: 2025-2027 destekleme tebliğine göre İTU desteği, sertifikanın ÇKS'ye ya da örtü altı için ilgili kayıt sistemine (ÖKS, KOBÜKS) kaydedilmesiyle ve il ya da ilçe müdürlüğüne dilekçeyle başvurularak alınır. Aynı arazide bir yılda birden fazla ürün varsa ödeme yalnız hesaplanan tutarı yüksek olan ürün için yapılır (Resmî Gazete, 2024).

Kayıt tutma: denetimde ne sorulur?

Bakanlığın üretici rehberine göre üretimdeki tüm işlemler kayda geçirilip kontroller için saklanmalıdır. Kayıtlar en az şunları içermelidir (Tarım ve Orman Bakanlığı, tarihsiz):

ürün çeşidi ve üretimin yapıldığı yer,
gübre uygulama zamanı ve nedeni,
kullanılan kimyasalın ticari adı, miktarı ve teknik izni, uygulama aleti, uygulayanın adı ve uygulamadan kaç gün sonra hasat yapılabileceği,
sulama zamanı, yöntemi ve miktarı.

Rehber ayrıca toprak analizinin yılda en az bir kez yaptırılmasını; sulama suyu kaynağının risk değerlendirmesine göre yılda en az bir kez mikrobiyal, kimyasal ve mineral kirleticiler bakımından analiz ettirilmesini; kimyasal mücadelenin son çare olmasını ister. Pestisit kalıntı analizlerinin sıklığı risk değerlendirmesine göre belirlenir ve maksimum kalıntı limitinin aşılmasına karşı bir acil eylem planı bulunmalıdır. AB pazarındaki kalıntı limitlerini platformdaki turunçgil ihracatı rehberimizde ayrıca ele aldık.

Narenciye ve sebze için iki örnek

Kozan'da bireysel sertifika alan portakal üreticisi: Yönetmelik, üreticinin aynı türdeki ürünlerinin tamamının sertifikasyon kapsamına alınmasını ister; yani işletmedeki iki portakal bahçesinden biri dışarıda bırakılamaz (istisnaları Bakanlık genelgeyle belirler). Hasat sezonu uzun ürünlerde risk analizine dayalı kontrol noktaları doğrulanır. Numune ve analiz tarihlerinin hasat tarihleriyle uyumlu olması şartı nedeniyle, uzun bir hasat döneminde numune zamanını hasat takvimine göre planlamak gerekir (İTU Yönetmeliği, 2010).

Kooperatif çatısında sebze üreticileri: Bir üretici örgütüne bağlı üreticiler grup sertifikasyonunu seçebilir. Bu durumda örgüt bir kalite yönetim sistemi kurar ve yürütür; sertifikanın kullanım hakkı örgüte aittir, ancak üretici İTU desteklerinden bireysel olarak yararlanabilir. KSK yılda en az bir kez örgütün kalite yönetim sistemini ve örnekleme ile seçtiği üreticileri kontrol eder. Örnek sayısı her alt kapsam için üretici sayısının karekökü alınarak bulunur ve ondalıklı sonuç yukarı yuvarlanır. Örneğin tek alt kapsamda 40 üreticisi olan bir grupta karekök 6,3 çıkar, yani 7 üretici kontrol edilir. İlk sertifika döneminde KSK bunlara ek olarak kontrol ettiği üretici sayısının yarısı kadar üreticiyi habersiz kontrol eder; her yıl ayrıca sözleşmeli tarafların en az %10'u habersiz kontrol edilir ve bu kontrol en fazla 48 saat önce bildirilir. Üretim süresi dört aydan kısa olan ürünlerde, sertifika verildikten sonra her dört ayda bir kayıtlar kontrol edilerek kontrol noktaları doğrulanır (İTU Yönetmeliği, 2010).

İTU, GLOBALG.A.P. ve AGRO 2 arasındaki farklar

Ölçüt	İTU (Türkiye)	GLOBALG.A.P. IFA v6	AGRO 2 (Yunanistan)
Niteliği	Bakanlık yönetmeliğine dayalı ulusal sistem	Özel, uluslararası standart	Ulusal entegre yönetim standardı
Kuralları kim belirler?	Uygunluk kriterlerini ve kontrol noktalarını Bakanlık belirler	GLOBALG.A.P.; Smart ve GFS olmak üzere iki sürüm	ELGO-DIMITRA hazırlar, yayımlar ya da tanır
Sertifikayı kim verir?	Bakanlıkça yetkilendirilmiş KSK	Sertifikasyon kuruluşu; yenileme için yıllık denetim	Bakan kararıyla tanınan özel sertifikasyon kuruluşları

GLOBALG.A.P.'ın meyve ve sebze için Entegre Çiftlik Güvencesi (IFA v6) standardı izlenebilirlik, gıda güvenliği, çalışan refahı, biyoçeşitlilik, gübre, su yönetimi ve bitki koruma gibi konuları kapsar; başarılı denetim sonunda verilen sertifika bir yıl geçerlidir. 31 Aralık 2024 itibarıyla 133 ülkede 184.037 üreticiyi ve 4,2 milyon hektarı kapsadığını, 600'ü aşkın meyve ve sebze türünün sertifikalanabildiğini belirtir. Her sertifikalı üreticiye 13 haneli bir GLOBALG.A.P. numarası (GGN) verilir ve alıcılar sertifika durumunu bu numarayla doğrulayabilir. Hangi sürümün uygulanacağını genellikle müşterinin şartları belirler. GLOBALG.A.P. ticari markaları ambalajda tüketiciye gösterilemez; tüketiciye yönelik GGN etiketini kullanmanın şartlarından biri IFA sertifikasıdır (GLOBALG.A.P., 2026).

İhracatta neden isteniyor?

T.C. Ekonomi Bakanlığı'nın taze meyve ve sebze sektör raporu, Türk ihracatçıların hem mevzuat hem pazar gereklerine uyan ürünler sunduğunu ve ISO 9001, ISO 22000, HACCP, iyi tarım uygulamaları (GAP) ve GLOBALG.A.P. gibi araçların kalite, gıda güvenliği ve çevre bilincinin göstergesi olarak benimsendiğini belirtir (T.C. Ekonomi Bakanlığı, 2018). Pratikte ayrım şudur: İTU sertifikası, iç pazarda İTU logosunu kullanmak ve İTU desteği almak için gereklidir; GLOBALG.A.P. ise alıcının şartnamesinde yazıyorsa ihracat için gerekir. Her iki sistem de izlenebilirlik, gübre, sulama ve bitki koruma kayıtları istediği için kayıtları tek bir düzende tutmak iş yükünü azaltır.

Yunanistan'daki karşılık: AGRO 2 entegre yönetim standardı

Yunanistan'da İTU'ya en yakın ulusal çerçeve AGRO standartlarıdır. "AGRO 2: Kırsal Çevre Yönetimi, Tarımsal Üretimde Entegre Yönetim Sistemi" standardı, 1999 sonunda Tarım Bakanlığı gözetimindeki standardizasyon ve sertifikasyon kuruluşu AGROCERT tarafından resmen başlatıldı. Birinci bölüm sistem şartnamesini, ikinci bölüm bitkisel üretimde uygulama şartlarını içerir. Kuzey Yunanistan'daki büyük meyve üreticisi kooperatifleri sistemi, maliyeti düşürüp kaliteyi artırabildikleri için benimsedi (FarmPath, tarihsiz). Bugün AGRO standartlarını Yunan Tarım Örgütü ELGO-DIMITRA hazırlar, yayımlar ya da tanır. Bu standartlara göre sertifika veren özel kuruluşlar, Kırsal Kalkınma ve Gıda Bakanı kararıyla tanınır; süreci ELGO-DIMITRA'nın Kalite Sistemleri ve Organik Tarım Müdürlüğü yürütür (EUGO, 2026).

Kaynaklar

Bu makale faydalı oldu mu?