Toprak sağlığı göstergeleri ve izleme: organik karbon, tuzluluk, sıkışma, erozyon

Toprak analizi bir sezonun gübre planına yanıt verir; toprak sağlığı izlemesi ise toprağın yıllar içinde işlevini koruyup korumadığını sorar. AB'nin toprak stratejisi, bu işlevi tehdit eden başlıca süreçleri erozyon, sel ve heyelan, organik madde kaybı, tuzlanma, kirlenme, sıkışma, yüzey kapanması ve toprak biyoçeşitliliği kaybı olarak sayar (Avrupa Komisyonu, 2021). Bu rehber, çiftçinin kendi kayıtlarıyla da izleyebileceği dört göstergeye odaklanır: organik karbon, tuzluluk, sıkışma ve erozyon. Örnekleme ve analiz sonuçlarını okuma için bu bölümdeki “Toprak analizi için doğru örnekleme” rehberine bakabilirsiniz.

AB Toprak Stratejisi 2030

Avrupa Komisyonu'nun 17 Kasım 2021'de kabul ettiği strateji (COM(2021) 699), 2050'ye kadar AB'deki tüm toprak ekosistemlerinin sağlıklı ve daha dayanıklı olmasını hedefler. Net arazi tüketiminin sıfırlanması ve toprak kirliliğinin insan ve ekosistem sağlığı için güvenli düzeylere indirilmesi de bu hedefin parçasıdır. Strateji, toprak sağlığına özel bir yasa önerisi hazırlanmasını da öngörüyordu (Avrupa Komisyonu, 2021).

Toprak İzleme Yasası: Direktif (AB) 2025/2360

Bu öneri, 12 Kasım 2025 tarihli Toprak İzleme ve Dayanıklılık Direktifi ile yasalaştı. Direktif 26 Kasım 2025'te AB Resmî Gazetesi'nde yayımlandı ve 16 Aralık 2025'te yürürlüğe girdi; üye devletler onu 17 Aralık 2028'e kadar ulusal mevzuata aktaracak (AB, 2025). Ana hükümler şunlardır:

• Üye devletler topraklarının tamamını kapsayan toprak bölgeleri ve toprak birimleri oluşturur. Örnekleme noktalarının belirlenmesi için Komisyon, ilk noktaları ve önceki LUCAS toprak araştırmalarının verilerini sağlar.
• İlk ölçümler 17 Aralık 2030'a kadar yapılır ve altı yılda bir yenilenir; ilk toprak sağlığı değerlendirmesi 17 Aralık 2031'e kadar tamamlanır.
• Tuzlanma riski taşımayan alanlar elektriksel iletkenlik ölçümünden muaf tutulabilir.
• Sağlıklı toprak için konan sürdürülebilir hedef değerler bağlayıcı değildir. Komisyon'a göre direktif çiftçilere ve ormancılara yeni yükümlülük getirmez (Mission Soil, 2025).

Direktifin Ek I'inde AB düzeyinde ölçüt konan göstergeler şunlardır (AB, 2025):

Erozyon oranı (ton/ha/yıl), alınabilir fosfor ve kirlilik için sınır değerleri ise her üye devlet kendisi belirleyecek. Organik karbon ölçütü pratikte şöyle okunur: kil oranı %26 olan bir toprakta oranın 1/13'ü aşması için organik karbonun %2'nin üzerinde olması gerekir (26 / 13 = 2). Direktif, belirli toprak tipleri ya da iklim koşulları gerektiriyorsa üye devletlerin bu orana düzeltme katsayısı uygulamasını da bekler (AB, 2025). Laboratuvar raporunuz yalnızca organik madde veriyorsa, laboratuvardan organik karbon değerini ya da kullandığı dönüşüm katsayısını isteyin.

JRC LUCAS toprak araştırması

AB Ortak Araştırma Merkezi'nin (JRC) yürüttüğü LUCAS toprak modülü, standart bir yöntemle 0-20 cm'den alınan yaklaşık 0,5 kg'lık üst toprak örneklerine dayanır. 2009 araştırmasının veritabanında 25 ülkeden 19.967 örnek bulunur; 2015'te 2009 noktalarının %90'ının yeniden ziyaret edilmesi hedeflenmiş ve kapsam 28 üye devletin tamamına genişletilmiş, 2018 araştırmasına ilk kez ek analizler eklenmiştir. Veriler, başvuru formuyla kayıt olduktan sonra ücretsiz indirilebilir (JRC ESDAC). Direktif tüm ülke topraklarını kapsadığı için Teselya ovası da LUCAS verisinden yararlanacak bu izleme ağının içinde yer alacaktır.

Türkiye'de toprak veri sistemleri

TAGEM'e bağlı Toprak Gübre ve Su Kaynakları Merkez Araştırma Enstitüsü, ülke ölçeğindeki mekânsal toprak verisini paylaşmak için Ülkesel Toprak Bilgi Sistemi'ni 2017'de duyurdu. Sistemde EC, pH, bünye ve kireç gibi fiziksel özellikler ile toplam azot, alınabilir fosfor ve potasyum, organik madde ve bazı besin elementleri yer alır; pH, tuzluluk, fosfor, potasyum, katyon değişim kapasitesi ve organik karbon dağılım haritaları sunulur (TAGEM, 2017). Tarım Reformu Genel Müdürlüğü'nün 2019 tarihli değerlendirmesine göre Bakanlığın Tarım Bilgi Sistemi'nde toprak verisi taşıyan başlıca modüller şunlardır: laboratuvar başvuru, numune ve gübre tavsiyesi kayıtlarını tutan LABBİS; toprak etüt ve haritalama verilerinin toplandığı TEH portalı; Aralık 2016'dan beri tarımsal kaynaklı nitrat kirliliğini izleyen NİBİS; 32,5 milyon tarım parselinin mekânsal altlığında Büyük Toprak Grubu haritalarını ve toprak organik karbon katmanını barındıran Tarım Parselleri CBS modülü. Aynı enstitü, FAO'nun Küresel Toprak Laboratuvar Ağı'nın (GLOSOLAN) üyesidir (TRGM, 2019).

Çukurova'da tuzlanma: uzun dönemli kayıtlar

Aşağı Seyhan Ovası'nda DSİ'nin 1980 planlamasına göre yaklaşık 213.200 hektarlık ovanın 175.000 hektarı sulanabilir niteliktedir ve 133.000 hektarı sulamaya açılmıştır. Çukurova Üniversitesi'nde yapılan bir çalışmada Landsat görüntüleri, ovadaki tuzlu alanların payının 1990'da %30 iken 2005'te %18'e indiğini göstermiştir. Araştırmacılar bu düşüşü fazla sulama suyuyla tuzun yıkanmasına ve iyi projelendirilmiş drenaj ağına bağlar; ancak sulama sistemi kurulmamış bölümde tuzlu alanlar hâlâ %35 düzeyindedir ve fazla su kullanımı taban suyunu yüksek tutmaktadır (Donma, Kapur ve Kanber). 9.495 hektarlık bir sulama alanında 2008 su yılı için yapılan tuz bilançosu, drenajla dışarı atılan tuzun yağış ve sulama suyuyla gelenden fazla olduğunu (hektarda -2,84 ton) göstermiştir. Bu yıkama düşük sulama randımanına ve yüksek drenaj oranına bağlanmış, taban suyu derinliği ve tuzluluğunun toprak tuzluluğuyla birlikte izlenmesinin şart olduğu vurgulanmıştır (Kaman ve Çetin, 2022). Bu bulgular bir soruyu da gündeme getirir: basınçlı sulamayla randıman arttıkça bu kendiliğinden yıkama azalabileceği için EC'nin düzenli ölçülmesi daha da önem kazanır.

Kendi tarlanızı nasıl izlersiniz?

• Analizleri mümkünse aynı laboratuvarda, aynı derinlikte ve yılın aynı döneminde yaptırın; yöntem değişirse sayılar karşılaştırılamaz.
• Her raporda organik karbonu ve kil oranını not edin, organik karbon / kil oranını 1/13 ile karşılaştırın.
• Sulanan parsellerde EC'yi doygun macun ekstraktında (ECe) isteyin ve 4 dS/m ölçütünü ürününüzün tolerans eşiğiyle birlikte değerlendirin.
• Pulluk tabanından şüpheleniyorsanız alt topraktan hacim ağırlığı ölçtürün ve bünyenize karşılık gelen sınırla karşılaştırın.
• Eğimli parsellerde oyulma izlerini ve birikintileri tarihli fotoğraflarla kaydedin; erozyon için sınır değerler ulusal düzeyde belirlenecektir.

Kaynaklar

1. Avrupa Birliği, 2025. Directive (EU) 2025/2360 of the European Parliament and of the Council of 12 November 2025 on soil monitoring and resilience (Soil Monitoring Law), OJ L, 26.11.2025 (erişim 29 Eylül 2026)
2. European Commission, Mission Soil Platform, 2025. The Soil Monitoring Law is published in the EU Official Journal (erişim 29 Eylül 2026)
3. European Commission, DG Environment, 2021. EU Soil Strategy for 2030, COM(2021) 699 (erişim 29 Eylül 2026)
4. European Commission Joint Research Centre, ESDAC. LUCAS: Land Use and Coverage Area frame Survey, soil module (erişim 29 Eylül 2026)
5. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM, 2017. Ülkesel Toprak Bilgi Sistemi (duyuru) (erişim 29 Eylül 2026)
6. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarım Reformu Genel Müdürlüğü, 2019. Küresel Toprak Paydaşlığı ve Türkiye Toprak Bilgi Sistemi (erişim 29 Eylül 2026)
7. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, Cilt 20, Sayı 1. Donma, S., Kapur, S., Kanber, R.: Aşağı Seyhan Ovasında tabansuyu derinliği, tuzluluğu ve toprak tuzluluğundaki süreçsel değişiklikler (erişim 29 Eylül 2026)
8. Çukurova Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 2022. Kaman, H., Çetin, M.: Introducing the importance of mass balance works for soil salinity in a large scale irrigation scheme in the eastern Mediterranean region of Turkey, 37(1), 46-52 (erişim 29 Eylül 2026)