Çukurova narenciyesinde damla sulama: ne zaman, ne kadar, nasıl?

Selin Aksoy 18 Μαρτίου 2026 · 6 λεπτά ανάγνωσης · 623 προβολές

Adana, Türkiye turunçgil üretiminin merkezlerinden biri. Tarım ve Orman Bakanlığı'na bağlı TEPGE'nin TÜİK verilerine dayanan 2025 raporuna göre 2024'te Türkiye mandalina üretiminin %44'ü ve greyfurt üretiminin %76'sı Adana'dan geldi; il, portakalda %23 ve limonda %37 payla ikinci sırada yer aldı [2]. Kozan Portakalı da 2020'de Kozan Ticaret Odası tarafından menşe adı olarak tescil ettirildi [3]. Bu ölçekte bir üretimde suyu doğru zamanda ve doğru miktarda vermek hem verimi hem de pompaj ve gübre giderini doğrudan etkiler. Bu yazıda damla sulama programının temel hesabını, turunçgil için FAO katsayılarını ve fertigasyonun dikkat isteyen noktalarını özetliyoruz.

Bitki su tüketimi: ET0'dan ETc'ye

Programın başlangıç noktası referans evapotranspirasyondur (ET0). ET0, standart bir çim referans yüzeyinden bir günde buharlaşma ve terlemeyle kaybolan suyu milimetre cinsinden verir ve yalnızca hava koşullarına bağlıdır. Bahçenin gerçek su tüketimi FAO-56 yaklaşımında şöyle bulunur: hava koşullarının etkisi ET0'da, ürünün özellikleri ise ürün katsayısı Kc'de toplanır [1].

ETc = Kc × ET0

Kc, ağacın terlemesi ile toprak yüzeyinden buharlaşmayı tek bir sayıda birleştirir [1]. 1 mm su, 1 metrekareye 1 litre demektir; bu sayede sonuç doğrudan ağaç başına litreye çevrilebilir.

Turunçgil için Kc: taç örtüsü ve yeşil örtü belirleyici

FAO-56, turunçgil için Kc değerlerini ağaç tacının toprağı örtme oranına ve sıra aralarında aktif yeşil örtü (yabancı ot ya da örtü bitkisi) bulunup bulunmamasına göre verir. Sıralama başlangıç, orta dönem ve son dönem şeklindedir [1]:

Yeşil örtüsüz, %70 taç örtüsü: 0,70, 0,65, 0,70
Yeşil örtüsüz, %50 taç örtüsü: 0,65, 0,60, 0,65
Yeşil örtüsüz, %20 taç örtüsü: 0,50, 0,45, 0,55
Aktif yeşil örtülü, %70 taç örtüsü: 0,75, 0,70, 0,75
Aktif yeşil örtülü, %20 taç örtüsü: 0,85, 0,85, 0,85

Tablodan iki pratik ders çıkar. Birincisi, orta dönem değeri başlangıç ve son dönem değerinden düşüktür; FAO bunu turunçgilin buharlaşma isteğinin en yüksek olduğu dönemde stomalarını kısmasına bağlar [1]. İkincisi, genç bir bahçede (%20 taç örtüsü) sıra arasındaki aktif yeşil örtü orta dönem Kc'sini 0,45'ten 0,85'e çıkarır [1]. Yani genç bahçede otu kontrol altında tutmak, ağaca değil ota giden suyu azaltmanın en ucuz yoludur. FAO ayrıca nemli ve yarı nemli iklimlerde turunçgilin stoma kontrolü zayıfladığı için değerlerin 0,1-0,2 artırılabileceğini not eder [1]; bu düzeltmenin gerekip gerekmediğini yerel nem verisiyle sınamak gerekir.

Örnek hesap: ağaç başına günlük su

Aşağıdaki sayılar yöntemi göstermek için seçilmiş varsayımsal değerlerdir. Yaklaşık %70 taç örtülü, sıra arası temiz tutulan olgun bir portakal bahçesinde orta dönem Kc 0,65 olsun ve yakındaki istasyondan hesaplanan ET0 günde 6 mm çıksın:

ETc = 0,65 × 6 = 3,9 mm/gün
Ağaç başına alan 6 m × 4 m = 24 m² ise net ihtiyaç 3,9 × 24 ≈ 94 litre/gün
Sistem randımanı %90 alınırsa brüt uygulama 94 / 0,9 ≈ 104 litre/gün

UF/IFAS'ın turunçgil sulama rehberindeki çalışma süresi hesaplarında da sistem randımanı %90 alınır [5]. Ağaç başına saatte toplam 32 litre veren damlatıcılar varsa (örneğin 8 adet 4 L/saat), bu örnekte sistemin günde yaklaşık 3 saat 15 dakika çalışması gerekir. Hesap her hafta, yağış ve topraktaki su dikkate alınarak yenilenmelidir.

Sulama aralığı ve çalışma süresi

Florida'da huanglongbing hastalığı yayılmadan önce sağlıklı ağaçlar için verilen UF/IFAS önerisi, çiçeklenme, meyve tutumu ve sürgün gelişimini kapsayan Şubat-Haziran döneminde kök bölgesindeki kullanılabilir suyun %25-33'ünden fazlasının tüketilmemesiydi; yağışlı mevsimde ve sonbahar-kış aylarında bu oran %50-66'ya çıkabilir [5]. Aynı rehber, kullanılabilir suyun yaklaşık yarısı tükendiğinde ağacın su alımının yarısının altına düştüğünü aktarır [5]. Bu takvim Florida için kurulmuştur ve orada yağışın çoğu Haziran-Eylül arasında düşer [5]; Çukurova'da oranları yerel iklim ve sensör verisiyle belirlemek, ilkesini ise korumak gerekir: çiçeklenme ve meyve tutumunda toprak daha nemli tutulur.

Florida'daki bir saha çalışmasında toprak nem sensörleri ile ET tabanlı modellerin birlikte kullanılması, verim düşmeden aylık su kullanımını ortalama %14 azaltmıştır; UF/IFAS takvimi Mayıs'ta günlük sulamadan kış aylarında 10-14 günde bir sulamaya kadar değişen aralıklar üretmiştir [5]. Rehberin bir başka uyarısı çalışma süresiyle ilgilidir: tek seferde kök bölgesinin tutabileceğinden fazla su verilirse su, nitrat ve potasyum gibi hareketli besinleri köklerin altına taşır [5].

Çukurova'dan bir veri: kısıntılı sulama

Çukurova Üniversitesi araştırma arazisindeki bir Rio Red greyfurt bahçesinde 2011-2012'de damla sulamayla üç düzey denendi: tam sulama (I100) ile bunun %70'i (I70) ve %50'si (I50) [4]. Uygulanan ortalama sulama suyu 332 mm (I100) ile 129 mm (I50) arasında, su bütçesi yöntemiyle hesaplanan bitki su tüketimi ise 936 mm ile 730 mm arasında değişti [4]. Araştırmacılar sulama konularının meyve verimine etkisinin istatistiksel olarak önemli bulunmadığını ve su tasarrufu için kısıntılı sulamanın önerilebileceğini bildirdi [4]. İki yıllık, tek bahçede ve tek türde yapılmış bir deneme olduğu için sonuç her bahçeye genellenemez; ama kısıntıyı önce küçük bir parselde sınamak için iyi bir gerekçedir. Sayılar bir şeyi daha hatırlatır: bitki su tüketimi, verilen sulama suyuyla aynı şey değildir, çünkü su bütçesine yağış ve topraktaki depolanmış su da girer.

Damlatıcı yerleşimi ve ıslak alan

UF/IFAS, fertigasyonda gübrenin, besleyici köklerin yoğun olduğu taç altındaki ıslak bölgeye verildiğini belirtir [6]. Aynı kurum toprak nem sensörlerini taç izdüşümü kenarında, damlatıcının ya da mini yağmurlayıcının ıslattığı alan içinde ve taç kenarından en fazla 30 cm uzakta konumlandırmayı önerir [5]. Dolayısıyla hedef, damlatıcıların ıslattığı alanın taç altındaki kök bölgesini kapsamasıdır. Islak alanın gerçekte ne kadar genişlediğini görmek için ilk sezonda birkaç ağacın dibinde küçük profil çukurları açıp gözle kontrol etmek yararlıdır.

Fertigasyon: suyla birlikte gübre

Damla sistemi gübreyi de taşıyabilir. UF/IFAS'ın turunçgil fertigasyon rehberinden öne çıkan noktalar [6]:

Turunçgilde fertigasyonla en sık verilen besinler azot ve potasyumdur.
Gübrenin küçük dozlarla ve daha sık verilmesi gübre etkinliğini artırabilir, yıkanmayı azaltabilir.
Enjeksiyon noktasından en uzak damlatıcıya suyun ulaşması çoğu sistemde 20-30 dakika sürer; bu yüzden enjeksiyon en az 30-45 dakika sürmeli, ardından hatlar en az 30 dakika temiz suyla yıkanmalıdır. 30 dakikayı fazlasıyla aşan yıkama besinleri kök bölgesinin altına taşıyabilir.
Karışım önce kavanoz testiyle denenir: gübre çözeltisi sulama suyuyla sistemdeki oranda karıştırılır; 1-2 saat içinde bulanıklık ya da çökelti oluşursa damlatıcı tıkanma riski vardır.
Kalsiyumlu gübreler sülfatlı gübrelerle birlikte verilmemelidir; çözünmeyen kalsiyum sülfat (alçı) oluşur.
Fosforik asit ancak sudaki kalsiyum ve magnezyum toplamı 50 ppm'in, bikarbonat 150 ppm'in altındaysa enjekte edilmelidir.
Gübre enjeksiyonu yapılan her sistemde geri akış önleyici bulunmalıdır.

Son iki madde, fertigasyona başlamadan önce sulama suyunun analiz ettirilmesi gerektiğini gösterir.

Sınırın iki yanında aynı yöntem

ETc = Kc × ET0 hesabı, Larissa ovasındaki bir meyve bahçesinde de aynı şekilde kurulur; değişen yalnızca yerel ET0 ile ürüne ve örtü durumuna göre seçilen Kc'dir [1]. Bu yüzden iki bölgedeki üreticilerin ET0 kaynaklarını, sulama sürelerini ve verim sonuçlarını karşılaştırması, katsayıların yerel koşullarda sınanmasını kolaylaştırır.

Sahada ilk adımlar

Bahçenizin taç örtü oranını kabaca ölçün ve FAO tablosundan uygun Kc'yi seçin [1].
Yakın bir istasyondan günlük ET0 alın; ağaç başına litreyi haftalık olarak yeniden hesaplayın.
Genç bahçelerde sıra arası yeşil örtüyü kontrol edin; Kc'yi neredeyse iki katına çıkarabilir [1].
Tek seferdeki çalışma süresini kök bölgesinin tutabileceği suyla sınırlayın [5].
Fertigasyondan önce su analizi ve kavanoz testi yaptırın [6].
Kısıntılı sulamayı önce küçük bir parselde, verim ve meyve kalitesini ölçerek deneyin [4].