Ιδιοκτησία, κοινή χρήση και ασφάλεια γεωργικών δεδομένων: τι ελέγχουμε στη σύμβαση

Τρακτέρ, ελεγκτές άρδευσης, μετεωρολογικοί σταθμοί και λογισμικά διαχείρισης εκμετάλλευσης παράγουν δεδομένα κάθε μέρα: όρια αγροτεμαχίων, αποδόσεις, δόσεις λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, ώρες λειτουργίας μηχανημάτων. Ποιος μπορεί να τα χρησιμοποιήσει και για ποιο σκοπό κρίνεται συνήθως στους όρους της σύμβασης αγοράς ή συνδρομής. Αξιολογήσεις στην ΕΕ δείχνουν ότι η αβεβαιότητα για την ιδιοκτησία των δεδομένων είναι από τα εμπόδια στη διάδοση των ψηφιακών εργαλείων· στη Βαυαρία, μαζί με το υψηλό κόστος επένδυσης και λειτουργίας, ήταν από τα εμπόδια που αναφέρθηκαν συχνότερα. Οι αγρότες διστάζουν να μοιραστούν δεδομένα από φόβο διαρροής, κακής χρήσης και απώλειας ελέγχου (EU CAP Network, 2025).

Ο Κώδικας Δεοντολογίας της ΕΕ για την κοινή χρήση γεωργικών δεδομένων (2018)

Το 2018 ευρωπαϊκές οργανώσεις που εκπροσωπούν αγρότες και συνεταιρισμούς, γεωργικά μηχανήματα, λιπάσματα, φυτοπροστασία, σπόρους, ζωοτροφές, εργολήπτες γεωργικών εργασιών, κτηνοτροφικούς βελτιωτές και νέους αγρότες, με επικεφαλής την Copa-Cogeca, δημοσίευσαν τον Κώδικα Δεοντολογίας της ΕΕ για την κοινή χρήση γεωργικών δεδομένων μέσω σύμβασης (EUCC). Ο Κώδικας είναι εθελοντικός και ρητά προσανατολισμένος στον αγρότη. Στο κέντρο του βρίσκεται ο «δημιουργός των δεδομένων» (data originator): το πρόσωπο ή η επιχείρηση που παράγει ή συλλέγει γεωργικά δεδομένα ή αναθέτει σε άλλον να το κάνει για λογαριασμό του. Ο δημιουργός έχει τη θέση του δικαιούχου των δεδομένων (Ryan κ.ά., 2024).

Οι πέντε βασικές αρχές του είναι (Ryan κ.ά., 2024):

• Δικαιώματα επί των δεδομένων: αναγνωρίζονται στον δημιουργό που παράγει ή αναθέτει την παραγωγή τους.
• Πρόσβαση, έλεγχος και φορητότητα: ο δημιουργός πρέπει να έχει πρόσβαση, έλεγχο και δυνατότητα επαναχρησιμοποίησης· η πρόσβαση τρίτων απαιτεί ρητή συγκατάθεσή του. Φορητότητα σημαίνει μεταφορά των δεδομένων από ένα μηχάνημα ή σύστημα σε άλλο.
• Διαφάνεια: τα δεδομένα δεν μοιράζονται με τρίτους που δεν αναφέρονται στη σύμβαση και κάθε αλλαγή της σύμβασης χρειάζεται τη συμφωνία όλων.
• Ιδιωτικότητα και ασφάλεια: τα προσωπικά δεδομένα προστατεύονται βάσει του ΓΚΠΔ, ανωνυμοποιούνται ή ψευδωνυμοποιούνται όπου χρειάζεται, και σε περίπτωση παραβίασης οι θιγόμενοι ενημερώνονται αμέσως.
• Ευθύνη και πνευματική ιδιοκτησία: η ευθύνη για παραβίαση της σύμβασης πρέπει να είναι σαφής και η πνευματική ιδιοκτησία να προστατεύεται.

Αδύναμο σημείο του είναι ο εθελοντικός χαρακτήρας: δεν προβλέπονται κυρώσεις και η βιβλιογραφία επικρίνει ότι δεν αντιμετωπίζει επαρκώς το «κλείδωμα» σε ένα σύστημα μιας μάρκας. Μελέτη βασισμένη σε έξι εργαστήρια σε όλη την Ευρώπη με 89 συμμετέχοντες καταλήγει ότι ο Κώδικας παραμένει σημαντικός, αλλά πρέπει να επικαιροποιηθεί σύμφωνα με την Πράξη για τα Δεδομένα και να συνοδευτεί από υποδείγματα συμβατικών όρων (Ryan κ.ά., 2024).

Η Πράξη για τα Δεδομένα: Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2854

Η Πράξη για τα Δεδομένα δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ στις 22 Δεκεμβρίου 2023 και εφαρμόζεται από τις 12 Σεπτεμβρίου 2025. Οι χρήστες συνδεδεμένων προϊόντων (π.χ. βιομηχανικά ή γεωργικά μηχανήματα) και συναφών υπηρεσιών έχουν πρόσβαση στα δεδομένα που συμπαράγουν χρησιμοποιώντας το προϊόν. Μπορούν να τα μοιραστούν οι ίδιοι ή να ζητήσουν από τον κάτοχο των δεδομένων να τα διαθέσει σε τρίτο της επιλογής τους· εξαιρούνται ως αποδέκτες οι «ελεγκτές πρόσβασης» της Πράξης για τις Ψηφιακές Αγορές. Κάτοχος είναι συνήθως η εταιρεία που κατασκευάζει το προϊόν ή παρέχει τη συναφή υπηρεσία, και οφείλει να έχει σύμβαση με τον χρήστη που ορίζει τα δικαιώματα πρόσβασης, χρήσης και κοινοποίησης. Δεν μπορεί να χρησιμοποιεί μη προσωπικά δεδομένα του προϊόντος χωρίς τη συμφωνία του χρήστη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2025).

Άλλα σημεία που ενδιαφέρουν τον παραγωγό (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2025):

• Ο κάτοχος πρέπει να ενημερώνει τον χρήστη για το είδος, τον όγκο και τη συχνότητα των δεδομένων που θα παράγει το προϊόν· ο χρήστης ζητά πρόσβαση με απλή διαδικασία και τα δεδομένα του διατίθενται δωρεάν.
• Τα δεδομένα που λαμβάνει ο χρήστης δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν για την ανάπτυξη ανταγωνιστικού συνδεδεμένου προϊόντος.
• Όταν τα δεδομένα πηγαίνουν σε άλλη επιχείρηση, ο κάτοχος δεν μπορεί να χρεώσει πολύ μικρές, μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις ή μη κερδοσκοπικούς ερευνητικούς φορείς πάνω από το κόστος διάθεσης.
• Όλες οι επιχειρήσεις, ιδίως οι ΜμΕ, προστατεύονται από καταχρηστικούς συμβατικούς όρους που επιβάλλει ο ισχυρότερος· η Επιτροπή δημοσίευσε σχέδιο σύστασης για εθελοντικά υποδείγματα συμβατικών όρων.
• Οι πάροχοι υπηρεσιών νέφους και λογισμικού ως υπηρεσίας οφείλουν να διευκολύνουν την αλλαγή παρόχου και να εξάγουν τα δεδομένα σε κοινώς χρησιμοποιούμενο, αναγνώσιμο από μηχανή μορφότυπο.

Η υποχρέωση σχεδιασμού των προϊόντων ώστε ο χρήστης να έχει άμεση πρόσβαση στα δεδομένα άρχισε να ισχύει μετά τις 12 Σεπτεμβρίου 2026 (Ryan κ.ά., 2024).

Ο Κοινός Ευρωπαϊκός Χώρος Γεωργικών Δεδομένων

Στην Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τα Δεδομένα η Επιτροπή ανακοίνωσε τον Κοινό Ευρωπαϊκό Χώρο Γεωργικών Δεδομένων, για να διευκολύνει την αξιόπιστη ανταλλαγή δεδομένων ανάμεσα σε ιδιώτες, όπως αγρότες, εταιρείες μηχανημάτων και πάροχοι υπηρεσιών δεδομένων, και δημόσιες αρχές. Η υλοποίηση γίνεται σταδιακά: πρώτα η προπαρασκευαστική δράση AgridataSpace και έπειτα η ανάπτυξη, και οι δύο με χρηματοδότηση από το πρόγραμμα Ψηφιακή Ευρώπη (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χωρίς ημερομηνία). Στόχος είναι ο αγροτικός τομέας να μοιράζεται και να αξιοποιεί δεδομένα σε ασφαλές και αξιόπιστο περιβάλλον, βελτιώνοντας την οικονομική και περιβαλλοντική του επίδοση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2021).

KVKK και ΓΚΠΔ: πότε τα δεδομένα του αγρότη είναι προσωπικά;

Κατά τον ΓΚΠΔ, προσωπικά δεδομένα είναι κάθε πληροφορία που αφορά ταυτοποιημένο ή ταυτοποιήσιμο ζωντανό πρόσωπο. Δεδομένα ψευδωνυμοποιημένα ή κρυπτογραφημένα που μπορούν να ταυτοποιηθούν ξανά παραμένουν προσωπικά· δεδομένα που έχουν ανωνυμοποιηθεί μη αναστρέψιμα βγαίνουν εκτός πεδίου. Πληροφορίες νομικών προσώπων, όπως ο αριθμός μητρώου εταιρείας, δεν είναι προσωπικά δεδομένα (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χωρίς ημερομηνία). Στην Τουρκία ο νόμος 6698 για την προστασία προσωπικών δεδομένων (KVKK) ορίζει επίσης ως προσωπικά δεδομένα κάθε πληροφορία για ταυτοποιημένο ή ταυτοποιήσιμο φυσικό πρόσωπο (KVKK, 2016).

Στην πράξη, τα δεδομένα αγροτεμαχίων, αποδόσεων ή μηχανημάτων ενός αυτοαπασχολούμενου αγρότη μπορεί να είναι προσωπικά όσο συνδέονται με αυτόν. Τα εταιρικά δεδομένα μιας επιχείρησης εμπίπτουν στην Πράξη για τα Δεδομένα και στο δίκαιο των συμβάσεων, όχι στη νομοθεσία προστασίας δεδομένων. Η Πράξη είναι εναρμονισμένη με τον ΓΚΠΔ: όταν ο χρήστης δεν είναι το πρόσωπο στο οποίο αφορούν τα δεδομένα, τα προσωπικά δεδομένα μοιράζονται μόνο με έγκυρη νομική βάση, όπως η συγκατάθεση (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2025).

Ο KVKK υποχρεώνει τον υπεύθυνο επεξεργασίας να δηλώνει κατά τη συλλογή την ταυτότητά του, τον σκοπό, σε ποιους μπορεί να διαβιβαστούν τα δεδομένα, τη μέθοδο συλλογής και τη νομική βάση. Το υποκείμενο έχει δικαίωμα να μάθει αν τα δεδομένα του υφίστανται επεξεργασία, να ζητήσει διόρθωση και διαγραφή και να γνωρίζει σε ποιους τρίτους διαβιβάστηκαν. Ο υπεύθυνος οφείλει να λαμβάνει κατάλληλα μέτρα ασφάλειας και να γνωστοποιεί το συντομότερο μια διαρροή στο υποκείμενο και στο Συμβούλιο (KVKK, 2016).

Διασυνοριακές υπηρεσίες: τι προσέχουμε

• Οργανισμοί εγκατεστημένοι εκτός ΕΕ που προσφέρουν αγαθά ή υπηρεσίες, με ή χωρίς χρέωση, σε πρόσωπα στην ΕΕ υπάγονται στον ΓΚΠΔ· ένας πάροχος τεχνολογίας με έδρα το Κοζάν που εξυπηρετεί αγρότες της Λάρισας καλύπτεται (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, χωρίς ημερομηνία).
• Η Πράξη για τα Δεδομένα δεν υποχρεώνει τον κάτοχο να διαθέτει δεδομένα σε τρίτους εκτός ΕΕ (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2025). Αν ένας παραγωγός της Λάρισας θέλει να μοιραστεί δεδομένα μηχανημάτων με σύμβουλο στην Τουρκία, ασφαλέστερο είναι να τα κατεβάσει και να τα μοιραστεί ο ίδιος.
• Όταν παραγωγός ή εταιρεία στην Τουρκία μεταφέρει προσωπικά δεδομένα σε υπολογιστικό νέφος στο εξωτερικό, ισχύει το άρθρο 9 του KVKK: χωρίς απόφαση επάρκειας απαιτείται κατάλληλη εγγύηση, όπως τυποποιημένη σύμβαση, η οποία γνωστοποιείται στην Αρχή εντός πέντε εργάσιμων ημερών από την υπογραφή (KVKK, 2016).

Λίστα ελέγχου για σύμβαση ψηφιακής υπηρεσίας

Πηγές

1. Ryan, M., Atik, C., Rijswijk, K., Bogaardt, M.-J., Maes, E. ve Deroo, E., 2024. The future of agricultural data-sharing policy in Europe: stakeholder insights on the EU Code of Conduct. Humanities and Social Sciences Communications 11:1197 (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
2. Avrupa Komisyonu, 2025. Data Act explained (Shaping Europe's digital future) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
3. Avrupa Komisyonu, tarihsiz. Digitalising the EU agricultural sector (Shaping Europe's digital future) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
4. Avrupa Komisyonu, 2021. Common European data spaces for agriculture and mobility (etkinlik raporu, 13.12.2021) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
5. Avrupa Komisyonu, tarihsiz. Data protection explained: What is personal data? Who does the data protection law apply to? (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
6. KVKK, 2016. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (Resmî Gazete 7.4.2016, sayı 29677; 2024 değişiklikleri işlenmiş metin), mevzuat.gov.tr (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
7. EU CAP Network / Avrupa Komisyonu DG AGRI, 2025. Assessing digitalisation under the CAP Strategic Plans (tematik rapor, Kasım 2025) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)