Καλές πρακτικές από την Ευρώπη και την περιοχή: ακριβής άρδευση, ψηφιακά εργαλεία, υγεία εδάφους

Τα παραδείγματα της συλλογής προέρχονται από Επιχειρησιακές Ομάδες EIP-AGRI της ΕΕ και από έργα δημόσιων φορέων στην Τουρκία. Οι Επιχειρησιακές Ομάδες είναι συμπράξεις όπου αγρότες και ερευνητές δουλεύουν μαζί πάνω σε ένα πρόβλημα του χωραφιού. Σε κάθε παράδειγμα δίνονται μόνο τα αποτελέσματα που δημοσίευσε η πηγή· όπου τα αποτελέσματα δεν δημοσιεύθηκαν αριθμητικά, αυτό αναφέρεται. Η επιλογή εστιάζει σε τρία θέματα που ενδιαφέρουν Κοζάν και Λάρισα: ακριβή άρδευση, ψηφιακά εργαλεία και υγεία του εδάφους.

Επιχειρησιακές Ομάδες από την Ελλάδα και τη Μεσόγειο

Τα τρία πρώτα παραδείγματα παρουσιάστηκαν στην ανταλλαγή επισκέψεων του EU CAP Network για την άρδευση στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 2025, όπου συμμετείχαν 19 άτομα, μεταξύ τους αγρότες, ερευνητές και σύμβουλοι, από 12 Επιχειρησιακές Ομάδες 8 κρατών μελών (EU CAP Network, 2025a).

1. Irrisma: ακριβής άρδευση στη λεκάνη της Κορώνειας (Θεσσαλονίκη)

• Πρόβλημα: η περιοχή ανήκει σε προστατευόμενες ζώνες Natura και Ramsar και δέχεται συνεχείς αντλήσεις επιφανειακών και υπόγειων νερών. Η λίμνη Κορώνεια έχει συρρικνωθεί σε όγκο και έκταση, και οι υδροφορείς υφίστανται υπεράντληση και υποβάθμιση. Με την υποχρεωτική τοποθέτηση υδρομέτρων στις γεωτρήσεις, την τιμολόγηση του νερού και το κόστος ενέργειας άντλησης, το κόστος παραγωγής αναμένεται να αυξηθεί σημαντικά.
• Λύση: σε πιλοτικά αγροτεμάχια εγκαταστάθηκαν συστήματα ακριβούς άρδευσης και αισθητήρες που παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο εδαφική υγρασία, αλατότητα και κατανάλωση νερού· παρακολουθήθηκε η στάθμη των υπόγειων νερών και αναπτύχθηκε λογισμικό προγραμματισμού άρδευσης που συνδυάζει κλιματικά, εδαφικά και υδρολογικά δεδομένα. Μια ομάδα παραγωγών άνοιξε τα χωράφια της για δοκιμές, μοιράστηκε δεδομένα και παρουσίασε τα οφέλη στην περιοχή. Το ερευνητικό σκέλος είχε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
• Αποτέλεσμα: το έργο (Δεκέμβριος 2022 έως Μάιος 2025) παρουσίασε στην επίσκεψη αποτελέσματα για την εξοικονόμηση νερού και ενέργειας και δεδομένα παρακολούθησης υπόγειων νερών. Το δημόσιο κείμενο της παρουσίασης δεν δίνει αριθμητικά την εξοικονόμηση (EU CAP Network, 2025b).

2. RicEnviFlow: ρύζι με λιγότερο νερό στο Δέλτα του Αξιού (Θεσσαλονίκη)

• Πρόβλημα: η μείωση της παροχής στις εκβολές του Αξιού οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις αρδευτικές απολήψεις. Το ρύζι χρειάζεται πολύ νερό και οι ανάγκες των καλλιεργειών αναμένεται να αυξηθούν με την κλιματική αλλαγή.
• Λύση: με επικεφαλής το Ινστιτούτο Εδαφοϋδατικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, αγρός 8,2 εκταρίων χωρίστηκε σε τρία τμήματα: άρδευση κατά την τοπική πρακτική, 75% και 50% αυτού του νερού. Τα σενάρια δοκιμάστηκαν τις καλλιεργητικές περιόδους 2023 και 2024 και η παροχή προς τις εκβολές εκτιμήθηκε με μοντέλο διαχείρισης υδατικών πόρων.
• Αποτέλεσμα: ακόμη και με το μισό αρδευτικό νερό η απόδοση δεν επηρεάστηκε σημαντικά· η μείωση δεν ξεπέρασε το 7% και έμεινε κοντά στον μέσο όρο της περιοχής. Οι εργαστηριακές μετρήσεις δεν έδειξαν σημαντικές διαφορές σε μήκος, πλάτος και βάρος κόκκου. Η ανάλυση καθαρού αγροτικού εισοδήματος και το μοντέλο έδειξαν ότι η μείωση του νερού μπορεί να είναι βιώσιμη στρατηγική χωρίς θυσία της παραγωγής (EU CAP Network, 2025b).

3. SUPERIRRI: αυτοματοποίηση της επιφανειακής άρδευσης (Εμίλια-Ρομάνια, Ιταλία)

• Πρόβλημα: η επιφανειακή άρδευση με κατάκλυση και ροή σε μόνιμους λειμώνες και ρύζι έχει μείνει σχεδόν αμετάβλητη εδώ και αιώνες και αντιστοιχεί περίπου στο 15% των αρδευτικών συστημάτων της περιοχής. Η λειψυδρία και τα ακραία φαινόμενα απειλούν προστατευόμενες αλυσίδες όπως το Parmigiano Reggiano και το ρύζι του Δέλτα του Πάδου.
• Λύση: συνδυάστηκαν αυτοματοποίηση των έργων επιφανειακής άρδευσης, αισθητήρες στον αγρό και το σύστημα υποστήριξης αποφάσεων Irriframe, ενώ μελετήθηκε η κίνηση των νιτρικών και του νερού στο έδαφος.
• Αποτέλεσμα: μέση μείωση 15-20% στον όγκο του νερού. Μειώθηκαν η απορροή και η έκπλυση θρεπτικών, οι επεμβάσεις με ζιζανιοκτόνα και οι χειροκίνητοι χειρισμοί, ενώ η παραγωγή χορτονομής διατήρησε καλή απόδοση και ποιότητα (EU CAP Network, 2025b).

4. PreConAgri: υγεία του εδάφους με γεωργία διατήρησης και γεωργία ακριβείας στη Λάρισα (Θεσσαλία)

• Πρόβλημα: σε περιοχές όπως η Νίκαια Λάρισας η σοβαρή υποβάθμιση του εδάφους επιτείνει τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και απειλεί την παραγωγικότητα (EU CAP Network, 2025c).
• Λύση: από το 2023 αγρότες και ερευνητές δοκιμάζουν σε πραγματικές συνθήκες, σε σκληρό σιτάρι, ένα μοντέλο που συνδυάζει γεωργία διατήρησης (μειωμένη ή μηδενική κατεργασία, μόνιμη φυτοκάλυψη και εδαφοκάλυψη με υπολείμματα) και γεωργία ακριβείας (λίπανση μεταβλητής δόσης με αισθητήρες πραγματικού χρόνου, καθοδήγηση μηχανημάτων και ελεγχόμενη κυκλοφορία).
• Αποτέλεσμα: τα προκαταρκτικά ευρήματα του πρώτου έτους από τέσσερις πιλοτικούς αγρούς σε δύο περιοχές, που δημοσίευσαν ερευνητές του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και του ΕΚΕΤΑ, δείχνουν ότι η γεωργία διατήρησης μείωσε την ενέργεια από κατανάλωση πετρελαίου κατά 35,9-49,7% σε σχέση με τη συμβατική πρακτική. Η λίπανση μεταβλητής δόσης μείωσε το ανοιξιάτικο άζωτο κατά 4,8-8,8%. Η απόδοση στη γεωργία διατήρησης κυμάνθηκε από -4,5% έως +1,3% σε σχέση με τον μάρτυρα. Ο συνδυασμός των δύο προσεγγίσεων εξοικονόμησε 14,3-29,5% των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου ανά τόνο προϊόντος. Η επίδραση της ελεγχόμενης κυκλοφορίας δεν αξιολογήθηκε τον πρώτο χρόνο (Cavalaris κ.ά., 2024). Τα τελικά αποτελέσματα αναμένονταν τον Αύγουστο του 2025 (EU CAP Network, 2025c).

Δημόσιες εφαρμογές από την Τουρκία

5. Κλειστή λεκάνη του Ικονίου (Konya): προγραμματισμένη στάγδην άρδευση και γεωργία διατήρησης

• Πρόβλημα: στην ευάλωτη στην ξηρασία κλειστή λεκάνη του Ικονίου τα ζαχαρότευτλα είναι η μεγαλύτερη γεωργική δραστηριότητα, και τα ζαχαρότευτλα με το καλαμπόκι για καρπό είναι οι πιο απαιτητικές σε νερό καλλιέργειες. Η υποβάθμιση της γης και η αιολική διάβρωση είναι επίσης σοβαρά προβλήματα.
• Λύση: το έργο «Αειφόρος Διαχείριση Γης και Φιλική προς το Κλίμα Γεωργία» (2015-2023) του τουρκικού Υπουργείου Γεωργίας και Δασών και του FAO, με χρηματοδότηση του Παγκόσμιου Ταμείου Περιβάλλοντος (GEF), δημιούργησε επιδείξεις στάγδην και προγραμματισμένης άρδευσης προσαρμοσμένες στις συνθήκες αγρού και εδάφους: με 39 αγρότες, σε 11 μηλεώνες του ενός εκταρίου και σε 15 αγροτεμάχια ζαχαρότευτλων και 13 καλαμποκιού των 2,5 εκταρίων. Τα Αγροτικά Σχολεία Αγρού μετέφεραν την πρακτική στο χωράφι. Μαζί με το ινστιτούτο έρευνας αροτραίων καλλιεργειών της TAGEM δοκιμάστηκε σε πέντε αγροτεμάχια απευθείας σπορά χωρίς κατεργασία σε πράσινη φακή και ρεβίθι.
• Αποτέλεσμα: εξοικονόμηση νερού και ενέργειας έως 30% σε ζαχαρότευτλα και καλαμπόκι, με αύξηση απόδοσης 9% και 30% αντίστοιχα· η επιτυχία οδήγησε σε 12 επιπλέον χώρους επίδειξης. Επιτεύχθηκε χειμερινή σπορά πράσινης φακής χωρίς κατεργασία. Σύμφωνα με την αξιολόγηση, οι επενδύσεις του έργου έφεραν 59.867 εκτάρια αρόσιμης γης σε γεωργία διατήρησης και απέτρεψαν 36.768 τόνους ισοδύναμου CO2 τον χρόνο. Καταγράφηκαν και διδάγματα: μια εισαγόμενη σπαρτική απευθείας σποράς χάλασε και δεν επισκευάστηκε λόγω έλλειψης ανταλλακτικών, ο υψηλός πληθωρισμός δυσκόλεψε τις προμήθειες υλικών στάγδην άρδευσης και ο εδαφικός άνθρακας δεν παρακολουθήθηκε λόγω της μικρής διάρκειας των επιδείξεων (FAO, 2024).

6. TAGEM-SuET: δημόσιο σύστημα υποστήριξης αποφάσεων για την άρδευση

• Πρόβλημα: η άρδευση που δεν γίνεται τη σωστή στιγμή και στη σωστή ποσότητα μειώνει την αποδοτικότητα και πιέζει τους υδατικούς πόρους.
• Λύση: η Γενική Διεύθυνση Γεωργικής Έρευνας και Πολιτικής (TAGEM) ανέπτυξε το σύστημα υποστήριξης αποφάσεων Διαχείρισης Άρδευσης και Κατανάλωσης Νερού των Καλλιεργειών (TAGEM-SuET). Υπολογίζει την κατανάλωση νερού της καλλιέργειας, τις ανάγκες σε αρδευτικό νερό, το πρόγραμμα άρδευσης, την ειδική αρδευτική παροχή, την παροχή και τις ανάγκες της πηγής νερού. Η TAGEM εκπαιδεύει χρήστες από τεχνικά στελέχη έως αγρότες και από οργανισμούς εγγείων βελτιώσεων έως συνεταιρισμούς.
• Αποτέλεσμα: σε διαδικτυακή εκπαίδευση στην Άγκυρα τον Ιανουάριο του 2024 συμμετείχαν 154 στελέχη των τοπικών διευθύνσεων και ανακοινώθηκε ότι οι εκπαιδεύσεις θα συνεχιστούν σε όλες τις περιφέρειες. Δεν βρέθηκε δημόσια μέτρηση της εξοικονόμησης νερού στο χωράφι (TAGEM, 2024).

Συμπεράσματα για Κοζάν και Λάρισα

• Στήστε συγκριτικές δοκιμές. Το RicEnviFlow και το PreConAgri δοκίμασαν τη νέα μέθοδο δίπλα στη συμβατική πρακτική στον ίδιο αγρό· αυτό κάνει τα αποτελέσματα πειστικά.
• Κάντε τους αγρότες εταίρους. Στο Irrisma η ομάδα παραγωγών άνοιξε χωράφια και δεδομένα· στο Ικόνιο τα Αγροτικά Σχολεία Αγρού μετέφεραν τη μέθοδο στην πράξη.
• Σχεδιάστε από την αρχή μηχανήματα και ανταλλακτικά. Η εμπειρία με τη σπαρτική στο Ικόνιο δείχνει πόσο κρίσιμο είναι το δίκτυο σέρβις για τον εισαγόμενο εξοπλισμό.
• Δημοσιεύστε τις μετρήσεις. Είναι δύσκολο να μάθει κανείς από έργα χωρίς αριθμούς· σε κάθε πιλοτικό, οι μετρήσεις νερού, ενέργειας και απόδοσης σχεδιάζονται από την πρώτη μέρα.
• Ευκαιρία διασυνοριακής συνεργασίας: η άρδευση και η υγεία του εδάφους για εσπεριδοειδή και βαμβάκι στο Κοζάν και για βαμβάκι και σιτάρι στη Λάρισα είναι θέματα για τα οποία μπορεί να αναζητηθεί κοινό πιλοτικό μέσω του δικτύου.

Πηγές

1. EU CAP Network, 2025a. Cross-visit 'Irrigation - Optimising water use practices in annual (and perennial) crops' (etkinlik raporu, 10.12.2025) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
2. EU CAP Network, 2025b. Cross-visit Irrigation, 7-8 May 2025, Thessaloniki: project presentations (Irrisma, SisRice, SUPERIRRI, RicEnviFlow vd.) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
3. EU CAP Network, 2025c. Climate adaptation on the ground: Increasing farmers' resilience to climate change (PreConAgri basın makalesi, 19.02.2025) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
4. Cavalaris, C., Giouvanis, V., Karamoutis, C., Moraitis, M., Kosti, M., Zamidis, A., Lampropoulos, H. ve Balafoutis, A., 2024. Impacts of Conservation and Precision agriculture management practices on energy use and carbon footprint of winter cereals (CEMEPE 2024 posteri, Teselya Üniversitesi ve CERTH) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
5. FAO, 2024. Terminal evaluation of the project 'Sustainable Land Management and Climate-friendly Agriculture' (GCP/TUR/055/GFF), Project Evaluation Series 06/2024 (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)
6. TAGEM, 2024. Sulama Yönetimi ve Bitki Su Tüketimi Sistemi TAGEM-SuET ile tarımda su tasarrufu ve su verimliliğine rehberlik ediyoruz (haber, 12.01.2024) (πρόσβαση 29 Σεπτεμβρίου 2026)