Sensör ve makine verisi kime ait? Hizmet sözleşmelerinde nelere dikkat ediyorsunuz?

Traktör, hasat makinesi, sulama kontrolcüsü ya da tarla sensörü ürettiği veriyi çoğu zaman hizmet sağlayıcının sunucusuna gönderiyor. Sözleşme imzalanırken bu verinin kime ait olduğu, kimlerle paylaşılacağı ve hizmet bırakıldığında ne olacağı kolayca gözden kaçıyor.

AB tarım verisi davranış kuralları

Copa-Cogeca ve CEMA'nın da aralarında bulunduğu AB tarım ve gıda zinciri kuruluşlarının hazırladığı gönüllü davranış kurallarına göre veri, onu faaliyetiyle üreten ya da ürettiren işletmeye "veri kaynağı" olarak atfediliyor; çiftlikte ve tarımsal işlemler sırasında üretilen verilere ilişkin haklar çiftçiye ait. Taraflar veriyi veri kaynağının onayı olmadan kullanamaz, işleyemez ya da paylaşamaz. Sözleşme sade bir dille yazılmalı; toplama amacını, tarafların hak ve yükümlülüklerini, güvenlik ve yedekleme koşullarını göstermeli. Veri kaynağı, işletmesine ait veriyi makinece okunabilir biçimde alma ve sözleşmede aksi yazmıyorsa başka bir hizmet sağlayıcıya aktarma hakkına sahip (Copa-Cogeca ve diğerleri, 2020). Avrupa Komisyonu'nun Veri Paylaşımı Destek Merkezi bu kuralları bir uygulama örneği olarak inceliyor (Avrupa Komisyonu, 2022).

AB Veri Yasası

12 Eylül 2025'ten beri uygulanan Veri Yasası (Tüzük (AB) 2023/2854), tarım makineleri dahil bağlantılı ürünlerin kullanıcısına, ürünün ürettiği veriye gecikmeksizin, ücretsiz ve makinece okunabilir biçimde erişme hakkı veriyor; kullanıcı bu veriyi üçüncü taraflarla da paylaşabiliyor (Avrupa Komisyonu, 2026). 12 Eylül 2026'dan sonra piyasaya sürülen bağlantılı ürünler, veriyi varsayılan olarak kullanıcıya erişilebilir kılacak şekilde tasarlanmak zorunda. Bir işletmenin diğerine tek taraflı dayattığı haksız veri hükümleri bağlayıcı değil; karşı tarafın sözleşme süresince ürettiği veriyi kullanmasını ya da sözleşme bitince verinin kopyasını almasını engelleyen hükümlerin haksız olduğu varsayılıyor. Yasa AB'deki kullanıcılara ve, kuruluş yeri neresi olursa olsun, AB pazarına bağlantılı ürün sunan üreticilere uygulanıyor (AB, 2023). Yani Larissa'daki üyelerimiz doğrudan kapsamda; AB'ye makine satan Türk üreticiler de öyle.

Çiftçiler veriyi nasıl paylaşıyor?

JRC'nin 2024 anketinde çiftliklerin %39'u verisini elektronik olarak hiç paylaşmıyor. Paylaşanlar en çok danışmanlarla (%25), diğer çiftçilerle (%22) ve birlik ya da kooperatiflerle (%20) paylaşıyor; kamu kurumlarıyla paylaşanlar %13. Başlıca engeller gizlilik, güvenlik ve verinin kullanımı üzerindeki denetim (JRC, 2025).

Sorular

1. Makine, sensör ya da sulama sistemi için imzaladığınız sözleşmede verinin kime ait olduğu ve kimlerle paylaşılacağı yazıyor muydu?
2. Hizmet sağlayıcıyı değiştirdiğinizde ya da aboneliği bitirdiğinizde geçmiş verinizi alabildiniz mi, hangi biçimde?
3. Hangi karşılıkla verinizi paylaşmayı kabul edersiniz: ücretsiz hizmet, daha iyi fiyat, kooperatif için ortak analiz?

Kaynaklar

1. AB, 2023. Regulation (EU) 2023/2854 on harmonised rules on fair access to and use of data (Data Act) (erişim 29 Eylül 2026)
2. Avrupa Komisyonu, 2026. Data Act (Shaping Europe's digital future) (erişim 29 Eylül 2026)
3. Copa-Cogeca, CEMA, Fertilizers Europe, CEETTAR, CEJA, ECPA, EFFAB, FEFAC, ESA, 2020. EU Code of conduct on agricultural data sharing by contractual agreement (erişim 29 Eylül 2026)
4. Avrupa Komisyonu, Veri Paylaşımı Destek Merkezi (SCDS), 2022. Copa-Cogeca EU code of conduct (erişim 29 Eylül 2026)
5. Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (JRC), 2025. The state of digitalisation in EU agriculture: insights from farm surveys (EUR 40327) (erişim 29 Eylül 2026)